📋 Мазмұны
Жылқы тұқымдарының барлығын санап шығу оңай емес: олардың саны үш жүзге жуықтайды – ірі иттің бойындай аласа понилерден бастап, салмағы бір тоннаға жуық ауыр жүк тартатын аттарға дейін бар. Әр тұқым белгілі бір мақсатқа бейімделген – жер жыртуға, желмен жарыса шабуға немесе көрмеде сұлулығымен көз тартуға. Біз төрт аталым бойынша үздіктерді жинадық: ең ірі, ең жүйрік, ең қымбат және ең әдемі жылқы. Рекордтар да назардан тыс қалған жоқ, сонымен қатар жылқы әлеміндегі кейбір жетістіктердің бағасы жақсы пәтердің құнымен теңесетінін де көреміз. Ал әрбір көрсеткіштің артында ғасырларға созылған селекция мен асқан шыдамдылықпен еңбек еткен адамдар тұр.
Ең ірі жылқы
Бұл атақ шайрға (Shire) тиесілі – арба, зеңбірек және жылқының өзінен де ауыр жүктерді тасу үшін шығарылған ағылшынның ауыр жүк тартатын тұқымы. Ірі айғырларының шоқтығына дейінгі биіктігі 175–185 см-ге жетеді, ал салмағы бір тоннаға жуықтайды – төрт тұяқты шағын автокөлік секілді. Жалпы жылқылар арасындағы бой биіктігі бойынша тарихи рекордтарды да дәл осы шайрлар жиі жаңартып отырған: ең бойшаң өкілдері рекордтар кітаптарына енген. Соған қарамастан, бұл алыптардың мінезі таңғаларлықтай жуас – тұқым мейірімді әрі көнбіс болғандықтан, оларды «мейірімді алып» деп те атайды. Аяқтарындағы ұзын жүннен тұратын үлпілдек «шұлықтары», яғни фриздері – шайрдың айрықша белгісі. Дегенмен лайлы жерде бұл жүн жылқы күтушісіне біраз әурешілік туғызады. Бір шайр бірнеше тонна жүк тарта алады, сондықтан тракторлар пайда болғанға дейін олар жер жыртып, сыра бөшкелерін тасып, шахталарда жұмыс істеген. Қазір шайрларды көбіне әуесқойлық үшін, шерулер мен көрсетілімдерге ұстайды, бірақ салмағы жарты тоннадан асатын осындай сұлу аттың көрінісі бір ғасыр бұрынғыдай әлі де таңғалдырады.
Ең жүйрік жылқы
Бәйгеде таза қанды ағылшын жылқысына (thoroughbred) тең келер тұқым аз – оны үш ғасыр бойы бір ғана мақсатпен, барлығынан жылдам шабу үшін селекциялаған. Қысқа қашықтықта мұндай жылқылар шамамен 60–70 км/сағ жылдамдыққа жете алады, ал әлемдік ат жарысы индустриясының басым бөлігі дәл осы тұқымға негізделген. Оның құпиясы – ұзын әрі сіңірлі аяқтарында, үлкен жүрегінде және жеңіл сүйек құрылымында: артық ештеңе жоқ, нағыз жылдамдыққа арналған ағза. Таза қанды ағылшын жылқыларының шежіресі XVII–XVIII ғасырларда өмір сүрген небәрі үш негізін қалаушы айғырдан тарайды, сондықтан қазіргі кез келген чемпион қорадағы көрші атпен алыс туыс болып шығуы мүмкін. Мінезі де жылдамдығына сай – бұл жылқылар қызуқанды, елігуші және тәжірибелі шабандозды қажет етеді, сондықтан жаңадан бастаған адамға оларды басқару оңай емес. Мұндай нәзік құрылымның кері жағы да бар: жоғары жылдамдық кезінде жіңішке аяқтары оңай жарақаттануы мүмкін. Сол себепті жарыс мансабы жиі қысқа болғанымен, өте жарқын өтеді.
Ең қымбат жылқы
Бұл аталымда да таза қанды ағылшын жылқылары алда – енді олар әлемдегі ең қымбат жылқылар ретінде ерекшеленеді. Үздік жүйріктер мен асыл тұқымды айғырлар ондаған миллион долларға сатылады, ал аукциондардағы рекордтық мәмілелерде кейбір аттардың бағасы жеке ұшақтан да асып кеткен. Мұның логикасы қарапайым: ірі бәйгелердің жеңімпазы құнды ұрпақ береді, ал оның құлындарына кейін тағы да орасан ақша төленеді – асыл тұқымды шежіре банктегі салымның пайызы секілді табыс әкеледі. Бұған қоса, олардың күтімі де люкс деңгейінде: ветеринарлар, жаттықтырушылар, сақтандыру және ұшақпен тасымалдау қызметтері қажет болады, кейде жылқының өзі де тура мағынасында бизнес-класс жағдайында сапар шегеді. Сондықтан мұндағы баға тек жылқының өзіне емес, оның болашақ ұрпағы мен сол ұрпақтың жылдамдығына жасалған инвестиция болып саналады.
Ең әдемі жылқы
Талғамға талас жоқ, дегенмен ең әдемі жылқы туралы сөз болғанда екі тұқымның атауы өзгелерден жиі аталады. Ахалтеке – дене бітімі тазыны еске түсіретін сымбатты, ежелгі түрікмен тұқымы. Оның ең басты ерекшелігі – жүнінің әйгілі «металл» жылтыры: күн сәулесінде торы және құла жылқылардың үстіне алтын жалатылғандай әсер береді. Мұндай көрініс жарықты ерекше сындыратын жартылай мөлдір түктердің арқасында пайда болады, ал мұндай қасиет басқа тұқымдарда өте сирек кездеседі. Ахалтеке соншалықты жоғары бағаланады, тіпті Түрікменстанның мемлекеттік елтаңбасында да бейнеленген. Екінші фаворит – араб жылқысы. Оның маңдайынан тұмсығына қарай ішке ойысқан нәзік бас пішіні, жоғары көтеріліп жүретін құйрығы және әлемдегі ең төзімді тұқымдардың бірі деген атағы бар. Араб жылқысы қарапайым жем мен аз ғана судың өзімен шөл далада бірнеше сағат бойы жүре алады. Айтпақшы, араб жылқысының қаны көптеген салт мінетін тұқымдарда кездеседі – таза қанды жүйріктердің қалыптасуына да осы тұқым ықпал еткен. Оның сұлулығы мен төзімділігі ұрпақтан ұрпаққа жоғары бағаланып отырған. Сондықтан «ең әдемі жылқы» атағын осы екі ақсүйек тұқымның тең бөліскені дұрыс шығар, ал олардың қайсысы сұлу деген талас әлі талай жалғаса береді.
Рекордтар мен аукциондардан кейін қарапайым нәрсеге оралған да жақсы: осы тұқымдардың кез келгенін суреттен көргеннен гөрі тірідей тамашалау әлдеқайда қызық. Алматы маңындағы тауларда мұндай мүмкіндік бар – Oi-Qaragai курортының ат спорты орталығында адамға үйренген, жуас жылқылар ұсталады, сондықтан бұрын атты тек теледидардан көрген адамдар да ерге отыра алады. Жаз мезгілінде бұл шыршалы орман мен таза ауаның ортасында уақыт өткізудің тамаша мүмкіндігі. Атпен серуендеу қысқаша нұсқаулықтан басталады, одан кейін асықпай орман соқпақтарымен саяхаттауға болады.
